Το συναίσθημα εξαρτάται από το πλαίσιο
Τα χρωματολόγια που αποδίδουν ένα συναίσθημα σε κάθε απόχρωση είναι τακτοποιημένα αλλά παραπλανητικά. Η διάθεση ζει στις σχέσεις ανάμεσα στα χρώματα, στα θέματα, στο φως και στο πρόσωπο που κοιτάζει.
Γιατί αποτυγχάνει το χρωματολόγιο
Οι δημοφιλείς οδηγοί συχνά υποστηρίζουν ότι το κόκκινο σημαίνει πάθος, το κίτρινο ευτυχία και το πράσινο ηρεμία. Αυτές οι δηλώσεις δεν είναι τόσο λανθασμένες όσο ελλιπείς. Το κόκκινο είναι το χρώμα του γαμήλιου φορέματος σε πολλές κινεζικές και ινδικές παραδόσεις, της πινακίδας στοπ στους ευρωπαϊκούς δρόμους, της παπαρούνας που φοριέται στη Βρετανία για τη μνήμη των πεσόντων. Μία και μόνο απόχρωση μπορεί να φέρει χαρά, κίνδυνο και πένθος μέσα στην ίδια εβδομάδα, για το ίδιο πρόσωπο.
Η έρευνα είναι εξίσου λεπτή. Οι μελέτες για το λεγόμενο «κόκκινο φαινόμενο», δηλαδή την υπόθεση ότι η θέα του κόκκινου επηρεάζει την απόδοση ή την έλξη, έδωσαν εντυπωσιακά αποτελέσματα τη δεκαετία του 2000, αλλά οι μεταγενέστερες προσπάθειες επανάληψής τους έδωσαν μικτά και συχνά ασθενέστερα αποτελέσματα. Το ειλικρινές συμπέρασμα είναι ότι το πλαίσιο μετριάζει σχεδόν κάθε επίδραση, και ότι ένας φωτογράφος πρέπει να αντιμετωπίζει τις συνδέσεις χρώματος και συναισθήματος ως τάσεις προς δοκιμή, όχι ως νόμους προς εφαρμογή.
Τρία επίπεδα νοήματος
Καθιερωμένα οπτικά εφέ
Ο υψηλός κορεσμός και η έντονη αντίθεση τείνουν να διαβάζονται ως ενεργητικά· ο χαμηλός κορεσμός και η συμπιεσμένη φωτεινότητα ως ήρεμα. Σχετίζονται με τον τρόπο που λειτουργεί η όραση και μεταδίδονται αρκετά καλά σε διαφορετικά κοινά.
Πολιτισμικές συσχετίσεις
Κοινά νοήματα που μαθαίνονται μέσα από την παράδοση, τη θρησκεία, το εμπόριο και τα μέσα ενημέρωσης. Ισχυρά μέσα σε μια κοινότητα, αναξιόπιστα έξω από αυτή.
Προσωπική ερμηνεία
Ένα συγκεκριμένο πράσινο μπορεί να θυμίζει την κουζίνα της παιδικής ηλικίας. Δεν μπορείτε να σχεδιάσετε για αυτό το επίπεδο, αλλά μπορείτε να αφήσετε χώρο γι' αυτό.
Οι διακόπτες που αλλάζουν τη διάθεση
Όταν οι φωτογράφοι λένε ότι μια εικόνα «νιώθει» κάπως, συχνά αντιδρούν λιγότερο στην απόχρωση και περισσότερο στον κορεσμό και τη φωτεινότητα. Μια παλέτα με μειωμένο κορεσμό και χαμηλή αντίθεση μπορεί να υποδηλώνει μνήμη, κούραση ή απόσταση. Μια παλέτα με υψηλό κορεσμό και έντονη αντίθεση μπορεί να υποδηλώνει θερμότητα, επείγον ή γιορτή. Αν αλλάξετε την απόχρωση κρατώντας σταθερούς αυτούς τους διακόπτες, η διάθεση συχνά διατηρείται· αν αλλάξετε τους διακόπτες, ακόμα και η ίδια απόχρωση μετατοπίζεται.
Γι' αυτό η νοσταλγική ποιότητα του Kodachrome ή οι απαλοί τόνοι του δέρματος του Kodak Portra είναι δύσκολο να αναχθούν σε ένα μόνο χρώμα. Είναι χαρακτηριστικές καμπύλες αντίθεσης και κορεσμού όσο είναι και αποχρώσεις.
Πλαίσιο στον κινηματογράφο και τη φωτογραφία
Στην ταινία Amélie (2001), ο διευθυντής φωτογραφίας Bruno Delbonnel έσπρωξε το Παρίσι προς θερμά κόκκινα και πράσινα, δημιουργώντας έναν κόσμο που μοιάζει με τρυφερή ανάμνηση και όχι με πραγματική πόλη. Το συναίσθημα προέρχεται από τη συνέπεια της παλέτας και την ιστορία που πλαισιώνει, όχι από το κόκκινο ή το πράσινο καθαυτά.
Το Moonlight (2016) του Barry Jenkins, με λήψεις του James Laxton, χρησιμοποιεί κορεσμένους, λαμπερούς τόνους δέρματος και έντονα νυχτερινά χρώματα για να αποδώσει οικειότητα και ευαλωτότητα. Οι ίδιες αποχρώσεις σε ένα αστυνομικό θρίλερ θα μπορούσαν να φανούν απειλητικές. Η αφήγηση μάς λέει πώς να νιώθουμε για το χρώμα, και το χρώμα ενισχύει όσα η αφήγηση ήδη υπονοεί.
Οι φωτογράφοι ντοκιμαντέρ αντιμετωπίζουν εδώ μια ιδιαίτερη ευθύνη. Η απόδοση ενός προσφυγικού καταυλισμού σε κρύους, αποχρωματισμένους τόνους μπορεί να μεταδώσει τη σκληρότητα, αλλά επιβάλλει και μια συναισθηματική ανάγνωση σε πραγματικούς ανθρώπους. Το να αναρωτιέστε στο συναίσθημα ποιου αντιπροσωπεύει η παλέτα, του φωτογράφου, του θέματος ή της προσδοκίας του κοινού, είναι μέρος της δεοντολογικής πρακτικής.
Γράψτε το συναίσθημα με λόγια πριν επιλέξετε το χρώμα.
Αν δεν μπορείτε να περιγράψετε το συναίσθημα σε μία πρόταση, καμία παλέτα δεν θα το βρει για εσάς. Αν μπορείτε, η παλέτα γίνεται ένας τρόπος να μένει αυτή η πρόταση ειλικρινής.
Η υπεύθυνη χρήση του συναισθηματικού χρώματος
- Γνωρίστε το κοινό σας. Μια παλέτα που προορίζεται για διεθνές αναγνωστικό κοινό θα πρέπει να βασίζεται περισσότερο στα οπτικά εφέ παρά στον τοπικό συμβολισμό.
- Χρησιμοποιήστε το θέμα ως άγκυρα. Αφήστε το χρώμα να ενισχύει όσα κάνει το θέμα αντί να τα αντιφάσκει, εκτός αν η αντίφαση είναι ο σκοπός.
- Ψάξτε για ανεπιθύμητες αναγνώσεις. Δείξτε την εικόνα σε κάποιον με διαφορετικό υπόβαθρο και ακούστε.
- Αφήστε χώρο. Οι εικόνες που καθορίζουν υπερβολικά το συναίσθημα μπορεί να φαίνονται χειραγωγικές. Λίγη ασάφεια προσκαλεί τον θεατή μέσα.
Το συναίσθημα στο χρώμα είναι πραγματικό, αλλά είναι σχεσιακό. Αντιμετωπίστε κάθε παλέτα ως πρόταση προς τον θεατή, μια πρόταση που εκείνος θα ολοκληρώσει με τη δική του ιστορία.